Over Josef Mengele is veel geschreven. Over zijn experimenten in Auschwitz, zijn vlucht naar Zuid-Amerika en zijn jarenlange ontsnapping aan justitie. Maar er bestaat ook een ander verhaal. Dat van zijn zoon.

Rolf Mengele werd in 1944 geboren als enig kind van Josef Mengele en Irene Schönbein. Hij groeide grotendeels zonder zijn vader op. De man die wereldwijd gezocht werd vanwege zijn misdaden in Auschwitz, leefde ondertussen onder verschillende namen in Zuid-Amerika.

Een onbekende vader

Toen Rolf twaalf jaar oud was ontmoette hij zijn vader tijdens een skivakantie in Zwitserland. De jongen kreeg niet te horen dat de man met wie hij kennismaakte zijn vader was. Josef Mengele werd voorgesteld als een familielid.

Pas later begreep Rolf wie die man werkelijk was en vooral waarom zijn naam wereldwijd berucht was geworden.

Hij werd jurist en correspondeerde jarenlang met zijn vader. In die brieven probeerde hij antwoorden te krijgen op vragen die nauwelijks te beantwoorden waren. Wat was er in Auschwitz gebeurd? Hoe keek zijn vader terug op wat hij daar had gedaan? Was er berouw?

Dat berouw kwam niet.

De ontmoeting in Brazilië

In 1977 besloot Rolf Mengele dat brieven niet langer voldoende waren. Hij reisde naar Brazilië en zocht zijn vader persoonlijk op.

Daar ontmoette hij niet de machtige kamparts uit Auschwitz, maar een ouder geworden man die voortdurend bang was ontdekt te worden.

Vader en zoon spraken over Auschwitz. Rolf confronteerde hem met zijn verleden. Maar Josef Mengele bleef zijn handelen verdedigen. Hij nam geen werkelijke verantwoordelijkheid voor zijn misdaden.

Waarom gaf hij zijn vader niet aan?

Hier wordt het verhaal ingewikkeld.

Rolf Mengele wist waar een van de meest gezochte oorlogsmisdadigers ter wereld verbleef. Hij verafschuwde wat zijn vader had gedaan, maar hij bracht de autoriteiten niet op de hoogte.

Hij keerde terug naar Duitsland en zweeg.

Het is misschien de centrale vraag in het verhaal van Rolf Mengele. Waar eindigt de loyaliteit van een zoon en waar begint zijn verantwoordelijkheid tegenover de slachtoffers van zijn vader?

De dood van Josef Mengele

In februari 1979 stierf Josef Mengele in Brazilië. Tijdens het zwemmen kreeg hij vermoedelijk een beroerte en verdronk.

Rolf wist van zijn dood, maar ook daarover zweeg hij aanvankelijk. Pas jaren later, toen in 1985 een graf in Brazilië werd geopend en onderzoekers vermoedden dat daarin Josef Mengele lag begraven, werd de waarheid openbaar.

Rolf verklaarde dat hij er niet aan twijfelde dat het gevonden lichaam dat van zijn vader was.

Een erfenis die niet verdwijnt

De geschiedenis van Rolf Mengele gaat daarom niet alleen over Josef Mengele. Het is ook het verhaal van een volgende generatie die moet leven met wat een vader heeft gedaan.

Een zoon kan niet verantwoordelijk worden gehouden voor de misdaden van zijn vader. Maar Rolf kreeg wel een verantwoordelijkheid die bijna niemand ooit krijgt: hij kende de verblijfplaats van zijn vader en wist waarvan hij werd beschuldigd.

Hij besloot te zwijgen.

Misschien maakt juist dat zijn verhaal zo aangrijpend. Niet omdat het eenvoudig te beoordelen is, maar omdat het laat zien hoe oorlog en misdaad nog tientallen jaren later het leven bepalen van mensen die er zelf geen deel aan hadden.